Liệu pháp tĩnh mạch là gì? Các bài báo nghiên cứu khoa học

Giới thiệu về liệu pháp tĩnh mạch

Liệu pháp tĩnh mạch (Intravenous therapy – IV therapy) là kỹ thuật y khoa sử dụng để đưa trực tiếp các chất lỏng, thuốc, vi chất hoặc dinh dưỡng vào hệ tuần hoàn qua đường tĩnh mạch. Phương pháp này cho phép các hoạt chất đến được cơ quan đích nhanh chóng, hiệu quả cao hơn so với đường uống hoặc tiêm bắp, nhờ vào khả năng hấp thu tức thời và kiểm soát liều lượng chính xác.

Liệu pháp này được sử dụng rộng rãi trong cấp cứu, phẫu thuật, hồi sức tích cực và điều trị các bệnh mạn tính như ung thư, suy dinh dưỡng, rối loạn điện giải, hoặc viêm nhiễm nặng. Ở một số trường hợp, IV therapy còn được ứng dụng trong các quy trình điều trị thẩm mỹ, tăng cường miễn dịch hoặc chăm sóc sức khỏe tại nhà, đặc biệt tại các quốc gia phát triển.

So với các phương pháp khác, IV therapy có thể được sử dụng để:

• Truyền dịch bù nước, cân bằng điện giải
• Đưa thuốc điều trị đạt nồng độ tối ưu
• Truyền vitamin, acid amin hoặc khoáng chất
• Truyền dinh dưỡng toàn phần trong nuôi ăn tĩnh mạch

Nguyên lý hoạt động của liệu pháp tĩnh mạch

Nguyên lý của liệu pháp tĩnh mạch dựa trên việc đưa dung dịch vào tĩnh mạch ngoại vi hoặc trung tâm bằng áp lực chênh lệch, thông qua catheter hoặc kim luồn tĩnh mạch. Dung dịch truyền được phân bố đều trong hệ tuần hoàn và đến các mô đích theo cơ chế phân tán tự nhiên của huyết tương.

Tốc độ và thể tích truyền phụ thuộc vào tình trạng sinh lý của bệnh nhân và tính chất dược động học của hoạt chất được truyền. Bác sĩ hoặc điều dưỡng tính toán tốc độ truyền qua các công thức cơ bản, trong đó:

$Q = \frac{V}{t}$, với $Q$ là tốc độ truyền (ml/h), $V$ là thể tích dung dịch, $t$ là thời gian truyền (giờ).

Trong các cơ sở y tế hiện đại, hệ thống truyền thường sử dụng bơm điện tử điều khiển chính xác tốc độ truyền, có thể lập trình theo chu kỳ hoặc liều nạp bolus. Dưới đây là bảng minh họa các kiểu truyền dịch phổ biến:

Phương thức truyền	Đặc điểm	Ứng dụng
Truyền nhỏ giọt	Tốc độ chậm, không cần bơm	Bù nước, điện giải nhẹ
Truyền qua bơm điện	Chính xác, kiểm soát liều	Truyền thuốc, dinh dưỡng
Truyền nhanh (bolus)	Thể tích nhỏ, tác dụng nhanh	Cấp cứu, thuốc giãn mạch

Các loại liệu pháp tĩnh mạch phổ biến

Liệu pháp tĩnh mạch có thể được phân loại theo mục tiêu điều trị và thành phần dung dịch được truyền. Mỗi loại phục vụ cho một nhóm bệnh lý khác nhau và yêu cầu theo dõi lâm sàng tương ứng.

Một số loại phổ biến bao gồm:

• Truyền dịch tĩnh mạch (IV fluids): gồm NaCl 0.9%, Ringer lactate, Dextrose; dùng để bù nước, điều chỉnh điện giải hoặc hỗ trợ tuần hoàn.
• Truyền thuốc (IV medication): bao gồm kháng sinh, thuốc giảm đau, hóa chất điều trị ung thư, thuốc kháng virus; thường được truyền chậm và có giám sát.
• Truyền vitamin hoặc vi chất (IV nutrition): phổ biến trong các gói truyền vitamin C liều cao, kẽm, B1-B6-B12, hoặc glutathione; một số ứng dụng trong tăng đề kháng hoặc da liễu.
• Truyền dinh dưỡng tĩnh mạch toàn phần (TPN): sử dụng khi bệnh nhân không thể ăn uống qua đường tiêu hóa; dung dịch chứa protein, lipid, đường, vitamin và khoáng chất.

Tùy thuộc vào mục tiêu điều trị, các dung dịch có thể được điều chế sẵn hoặc pha tại chỗ theo đơn của bác sĩ chuyên khoa. Việc lựa chọn sai loại dịch truyền có thể gây rối loạn huyết học hoặc tổn thương cơ quan đích, do đó phải được chỉ định chính xác và theo dõi chặt chẽ.

Chỉ định và chống chỉ định

Liệu pháp tĩnh mạch được chỉ định trong nhiều tình huống cấp cứu cũng như điều trị dài hạn. Các chỉ định phổ biến bao gồm:

• Mất nước do nôn mửa, tiêu chảy, xuất huyết
• Rối loạn điện giải như hạ natri máu, tăng kali máu
• Nhiễm trùng nặng cần kháng sinh đường tĩnh mạch
• Phẫu thuật lớn hoặc hồi sức tích cực
• Suy dinh dưỡng nặng không thể ăn qua đường miệng

Tuy nhiên, không phải tất cả trường hợp đều phù hợp với truyền tĩnh mạch. Một số chống chỉ định bao gồm:

• Dị ứng với thành phần dung dịch
• Viêm tĩnh mạch tại vị trí chọc kim
• Suy tim sung huyết có nguy cơ quá tải dịch
• Suy thận không kiểm soát

Trong các trường hợp đặc biệt như người già, trẻ sơ sinh, bệnh nhân ung thư, việc truyền phải được cá nhân hóa theo chỉ số huyết động và chức năng gan, thận. Việc sử dụng các chỉ số sinh hóa như creatinine, áp lực tĩnh mạch trung tâm (CVP) giúp hỗ trợ quyết định lâm sàng.

Thiết bị và dụng cụ cần thiết

Để thực hiện liệu pháp tĩnh mạch an toàn và hiệu quả, cần chuẩn bị đầy đủ các thiết bị chuyên dụng đạt chuẩn y tế. Các dụng cụ phải được vô khuẩn và kiểm tra kỹ lưỡng trước khi sử dụng nhằm tránh nhiễm trùng, tắc nghẽn hoặc tai biến trong quá trình truyền.

Các thiết bị phổ biến bao gồm:

• Ống thông tĩnh mạch (IV catheter): được làm từ polyurethane hoặc teflon, dùng để đưa dung dịch vào tĩnh mạch ngoại vi hoặc trung tâm.
• Bộ dây truyền dịch: gồm ống nối, buồng nhỏ giọt, khóa điều chỉnh lưu lượng và đầu nối với chai/dung dịch truyền.
• Chai dịch truyền hoặc túi dung dịch: thường là NaCl 0.9%, Lactate Ringer, Dextrose 5%, hoặc hỗn hợp dinh dưỡng.
• Bơm truyền điện tử (IV pump): kiểm soát chính xác tốc độ truyền, có cảnh báo khi tắc nghẽn hoặc hết dịch.
• Dụng cụ hỗ trợ: gạc tiệt trùng, cồn sát khuẩn, băng keo y tế, giá treo dịch truyền.

Tùy theo mục đích truyền (dịch, thuốc, dinh dưỡng), nhân viên y tế sẽ chọn loại catheter và bộ truyền phù hợp. Việc đánh giá mạch trước khi chọc kim và đảm bảo kỹ thuật vô trùng là yếu tố then chốt để phòng biến chứng.

Quy trình thực hiện truyền tĩnh mạch

Việc thực hiện truyền tĩnh mạch cần tuân theo một quy trình nghiêm ngặt nhằm đảm bảo hiệu quả điều trị, an toàn cho bệnh nhân và hạn chế tối đa rủi ro. Các bước cơ bản bao gồm:

1. Đánh giá chỉ định truyền và tình trạng huyết động của bệnh nhân
2. Chuẩn bị dụng cụ và sát khuẩn tay đúng quy trình vô khuẩn
3. Chọn tĩnh mạch phù hợp (thường ở mặt trong cẳng tay hoặc mu bàn tay)
4. Chọc kim vào tĩnh mạch, cố định ống thông bằng băng keo
5. Kết nối với dây truyền và điều chỉnh tốc độ theo y lệnh
6. Theo dõi dấu hiệu sinh tồn và phản ứng tại chỗ trong suốt quá trình truyền

Trường hợp sử dụng bơm truyền điện tử, thiết bị cần được lập trình đúng tốc độ, thể tích và thời gian truyền. Việc ghi chép hồ sơ y tế cần chính xác, bao gồm tên thuốc, liều, tốc độ và thời gian bắt đầu – kết thúc.

Biến chứng có thể xảy ra

Dù là một thủ thuật thường quy, truyền tĩnh mạch vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu không được thực hiện và giám sát đúng kỹ thuật. Biến chứng có thể xảy ra tại chỗ hoặc toàn thân, từ nhẹ đến nghiêm trọng.

• Viêm tĩnh mạch: đỏ, đau, cứng tĩnh mạch do kích ứng cơ học hoặc hóa chất.
• Nhiễm trùng tại chỗ hoặc toàn thân: do vi khuẩn xâm nhập qua catheter, có thể dẫn đến nhiễm khuẩn huyết.
• Thuyên tắc khí: xảy ra khi không xả khí trong dây truyền, có thể gây trụy mạch nếu lượng khí lớn.
• Phù phổi cấp: do truyền quá nhanh hoặc quá nhiều dịch ở bệnh nhân suy tim.
• Extravasation: rò rỉ dịch hoặc thuốc ra ngoài lòng mạch, gây hoại tử mô (đặc biệt với thuốc hóa trị).

Các biến chứng nghiêm trọng cần được xử lý ngay lập tức. Do đó, việc giám sát liên tục các dấu hiệu sinh tồn và kiểm tra vị trí truyền là quy tắc bắt buộc trong toàn bộ thời gian truyền dịch.

Vai trò trong điều trị và hồi phục

Liệu pháp tĩnh mạch đóng vai trò không thể thay thế trong điều trị nội trú và chăm sóc tích cực. Đối với bệnh nhân cấp cứu, truyền tĩnh mạch giúp nhanh chóng phục hồi thể tích tuần hoàn, điều chỉnh rối loạn điện giải hoặc đưa thuốc khẩn cấp vào hệ tuần hoàn.

Trong điều trị ung thư, các thuốc hóa trị cần được truyền tĩnh mạch do có khả năng gây hoại tử nếu tiêm vào mô. Trong các ca hậu phẫu hoặc bệnh nhân hôn mê, truyền tĩnh mạch cung cấp dưỡng chất và thuốc giảm đau, kháng sinh duy trì sự sống.

Tình huống lâm sàng	Vai trò của liệu pháp tĩnh mạch
Shock nhiễm trùng	Truyền dịch nhanh để nâng huyết áp
Suy dinh dưỡng nặng	Truyền TPN thay thế ăn uống
Ung thư	Truyền hóa chất, giảm đau
Phẫu thuật lớn	Bù dịch, kháng sinh, thuốc an thần

Liệu pháp tĩnh mạch tại nhà và xu hướng hiện đại

Trong những năm gần đây, liệu pháp tĩnh mạch tại nhà (home-based IV therapy) trở thành xu hướng trong chăm sóc sức khỏe chủ động và hậu viện. Đặc biệt trong các bệnh mạn tính hoặc phục hồi sau nhiễm trùng, bệnh nhân có thể tiếp tục điều trị mà không cần nhập viện kéo dài.

Theo nghiên cứu của NCBI (2020), liệu pháp truyền tĩnh mạch tại nhà giúp giảm chi phí y tế, cải thiện sự hài lòng của bệnh nhân và giảm tỉ lệ biến chứng do lây nhiễm chéo bệnh viện. Tuy nhiên, chỉ nên thực hiện khi có sự giám sát của nhân viên y tế hoặc theo chương trình điều trị ngoại trú.

Ngoài ra, liệu pháp truyền vitamin và chất chống oxy hóa (như vitamin C liều cao, glutathione, NAD+) cũng đang nổi lên trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe dự phòng và thẩm mỹ. Tuy nhiên, hiệu quả lâm sàng vẫn cần được chứng minh rõ ràng qua các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng.

Tài liệu tham khảo

• NCBI - Intravenous Therapy Overview
• NCBI - Home-based IV therapy
• CDC - Bloodstream Infection Guidelines
• FDA - Intravenous Vitamin Therapy
• Phillips LD (2020). Manual of IV Therapeutics: Evidence-Based Practice for Infusion Therapy (7th ed.). F.A. Davis Company.
• Harrison's Principles of Internal Medicine, 20th Edition